Spiritualiteit

Op deze plek wil ik graag iets met je delen van wat ik spiritualiteit noem. Het is bedoeld als een persoonlijke reflectie van die elementen die in mijn beleving de moeite waard zijn. Het zijn ook elementen die in m’n blog op de een of andere manier zullen resoneren. Het onderwerp en vooral de praktijk van spiritualiteit heeft mijn groeiende belangstelling.
Volgens mij gaat het bij elke vorm van spiritualiteit om je geestelijke levenshouding, de manier waarop je in het leven staat en je verhoudt tot jezelf, de ander en het grote geheel waarin we leven. Ook een agnost of atheist is in mijn ogen iemand met een bepaalde spiritualiteit. Als ik me niet vergis is er een toenemende openheid voor dit element van ons zijn, al denk ik dat een rationele inslag het vaak moeilijk maakt spiritualiteit te integreren in ons denken.

Spiritualiteit en psychologie
Spiritualiteit wordt geassocieerd naar de menselijke hang naar het hogere, zo niet het goddelijke. Daarmee heb je gelijk de koppeling naar religie, en dat is prima als je dat ruim neemt en elke levensovertuiging, ook de a-religieuze, daartoe rekent. Toch voel ik behoefte om in het hier en nu te starten. Volgens mij gaat het bij spiritualiteit eerst om de vraag hoe je je tot jezelf verhoudt, hoe jijzelf in de werkelijkheid staat. Het psychologische model van de zes logische niveaus (ontwikkeld door Bateson en Dilts) vind ik hier bijzonder verhelderend.Waar moet je in deze gelaagdheid spiritualiteit plaatsen? Primair in de bovenste driehoek, die ook geldt als je inspiratiebron en de plek vanwaaruit je identiteit gevoed wordt. Het maakt zo bezien duidelijk dat spiritualiteit primair verbonden met vragen die bij de bovenste niveaus horen: waar leef je voor? wie ben je? wie wil je zijn? Voor mij betekent het dat je de dagelijkse praktijk en jezelf benadert niet vanuit reacties, meningen en prestaties zozeer, als wel vanuit identiteit, inspiratie en intenties. Die ‘hogere’ niveaus bepalen volgens dit psychologische model hoe je in het dagelijkse leven staat en acteert: mits je je bewust bent van je inspiratie en je identiteit! De verleiding is om het andersom te benaderen en je te laten leven door wat er om je heen gebeurt, van je verwacht wordt, enz. In die zin staat het ontwikkelen van een gezonde spiritualiteit voor mij tegenover je laten leven en achter jezelf aan hollen.

Spiritualiteit van beneden
Mijn eigen inspiratiebron wordt primair gevormd vanuit het christelijk geloof. Ik besef dat als ik verder invulling geef aan wat spiritualiteit is ik dat ook vooral doe vanuit de christelijke beleving. Als je daarmee nog niet afgehaakt bent, wil ik inzetten met te zeggen dat ik juist vanuit mijn geloof steeds meer overtuigd geraakt ben van een spiritualiteit van beneden. Dit in tegenstelling tot een sterk moralistische, legalistische of normatieve manier van denken. Natuurlijk is het mij ook niet ontgaan dat onder de noemer van christelijk juist op dit punt juist wel naam gemaakt is met een sterk normatieve inslag, in feite een spiritualiteit van boven. Mijn inspiratiebron op dit punt is iemand als Anselm Grun. In zijn briljante boekje Spiritualiteit van beneden geeft hij aan hoezeer hij hiermee aansluit bij de hedendaagse psychologie en noemt hij C.G. Jung die er voor pleit af te dalen in het onbewuste om te komen tot groei. Wat ik leer van Grun is de onvoorwaardelijke zelfacceptatie en de acceptatie van het hier en nu, inclusief je falen en je onmacht. Ga je vanuit normen en idealen denkend liever voorbij aan je eigen zwakte, hier krijg je m.i. ruimte om er te zijn. Geen verdringen van je schaduwzijden, maar die juist in het licht laten komen en ze onder ogen zien. De spiritualiteit van beneden zet je in de ruimte om eerst jezelf te leren kennen en daardoor ook God echt te ontmoeten.
Aanduidingen die voor mij hierbij passen zijn: geaard zijn, open staan, ontvankelijkheid, leven met het ontbrekende.

Spiritualiteit van Jezus: Incarnatie
Zelf zie ik de persoon van Jezus Christus als het meest kernachtige voorbeeld van ware spiritualiteit. En dat is ook de reden voor mij dat de inspiratiebron God niet leidt tot een spiritualiteit van boven. Een spiritualiteit van beneden is verweven in het hele zijn van de persoon van Jezus. Volgens de bijbel was Jezus Gods zoon die geboren werd als zoon van Maria: God en ook volledig mens. De menswording, incarnatie is in mijn ogen een van de meest belangrijke kernpunten van het christelijk geloof. Het is tevens het unique sellingpoint temidden van andere religies.
Waar het om gaat is het fundamentele gegeven dat God in Jezus naar beneden komt en binnengaat in deze realiteit, ons referentiekader en onze context. Waar het bij andere religies nogal eens gaat om opstijgen tot, of ontstijgen aan, gaat het bij Jezus juist om het hier en nu. Voor een levensvisie die je hierdoor laat voeden impliceert dat je in deze dagelijkse werkelijkheid God kunt onmoeten en met Hem verbonden kunt zijn. Vanuit de spiritualiteit van Jezus bezien is de waarde van christelijk geloof gelegen in het persoonlijk gaan van je levensweg in de stijl van Jezus. Noem het navolging van Jezus. De wijze van geloven die hierbij past is eerder te typeren als ‘op weg gaan’ dan als ‘leven in een bolwerk’. Hier ligt volgens mij de basis om altijd bezig te zijn met contextualisatie van het geloof zonder gebondenheid aan een bepaalde traditie, tijdperk of cultuur. Het is veelzeggend dat het christelijk geloof na Jezus z’n eigen weg heeft weten te vinden in elke cultuur op aarde. Werkelijke deelname aan je cultuur en tijd voegt waarde toe van binnenuit. Het is de enige route die je daadwerkelijk zelf laat ‘incarneren’, volledig mens leert zijn. En het is in mijn ogen de enige route om in je omgeving iets van spirituele waarde toe kunnen voegen als je zelf bereid bent daadwerkelijk te verbinden.
Woorden die hierbij passen zijn: mens-zijn, zijn, op weg gaan, participatie en verbinding.

Spiritualiteit van Jezus: de Graankorrel
Een beeld dat Jezus zelf waarmaakte in zijn leven en sterven aan het kruis is dat van de graankorrel. De metafoor is zelfs voor stedelingen in de 21e goed voor te stellen. Er is geen groei en bloei zonder proces van afsterven en loslaten. Een graankorrel blijft op zichzelf als het zich niet overgeeft aan het proces van sterven in de grond (Johannes 12.24). In de metafoor van de graankorrel maakt Jezus volgens mij helder dat er geen nieuw leven is zonder door de dood heen te gaan. Een krampachtig vasthouden, controle houden en zelfgericht zijn gaat je niet brengen bij je bestemming die groter is dan wat je nu ziet en doet. Jezus zelf stierf de dood aan het kruis en stond drie dagen later op uit de dood. Het is hier niet de plek om in te gaan op de vragen die dit oproept. Het vormt een kernpunt in het christelijke verhaal en was ook destijds ongeloofwaardig voor mensen. Toch ligt hier de bakermat van het christelijk geloof en hebben mensen dit voorbeeld nagevolgd door hun leven te geven aan God, dingen los te laten in hun leven en af te sterven aan hun zelfgerichtheid. Anselm Grun zegt er dit over in zijn boekje De hemel begint in jezelf (pag. 135):

We moeten onszelf en onze voorstellingen van het leven loslaten, dan zal een wereld van nieuwe mogelijkheden voor ons opengaan. We moeten onze naaste loslaten om een echte relatie met hem te kunnen opbouwen. Ook de psychologie leert ons dat loslaten de voorwaarde is voor een vervuld leven.

Woorden die passen bij de spiritualiteit van de graankorrel zijn: loslaten, lijden, verandering, groeien.

Spiritualiteit van Jezus: de Geliefde
Behalve de incarnatie en de graankorrel is er nog een derde item dat ik wil noemen in verband met de spiritualiteit van Jezus. Hij was iemand die in zijn omgang met mensen liet zien wat het wil zeggen om de geliefde te zijn. Iemand die dit bijna als thema van zijn bezig zijn heeft gemaakt is de – eveneens katholieke – priester Henri Nouwen. Ooit schreef hij aan een intellectuele vriend in New York het volgende:

Het enige dat ik jou wil laten weten is dat ‘Jij de Geliefde bent’ en dat ik vurig hoop dat je deze woorden innerlijk kunt horen vanuit al de zachtmoedigheid en kracht waarmee de liefde spreekt. Mijn enige wens is dat deze woorden in elke hoek van jouw wezen zullen weerkaatsen: ‘Jij bent de Geliefde’.

Waar Henri Nouwen zeer diep door geraakt was, is het schilderij van Rembrandt dat het verhaal van de vader en de twee zoons uitbeeldt. De oudste zoon is de harde werker die leeft vanuit plichtsbesef. De jongste is de rebel die van huis gaat met de erfenis en alles er doorjast. Hij komt leeg en ontgoocheld terug en voelt zich onwaardig z’n vader nog in de ogen te kijken. De vader blijkt al die tijd naar hem uitgekeken te hebben en omhelst hem en geeft hem ogenblikkelijk zijn positie terug als zoon, als de geliefde. In zijn boek Eindelijk Thuis werkt Henri Nouwen dit diep uit en contrasteert hij ook de spiritualiteit van de Geliefde met die van de Plicht. Het verhaal zelf is typerend voor Jezus die dit in Lucas 15 vertelt en zelf de sleutel vormt naar een God: Jezus is de eerste die het was, de Geliefde, de zoon van God en van Jezus uit wil die lijn doorlopen en vormt het een bron voor jezelf.

Ikzelf denk dat hier het mooiste, belangrijkste en moeilijkste punt ligt van een christelijke levensvisie. In het boven gegeven schema van de logische niveaus kun je ‘jij bent mijn geliefde zoon/dochter’ invullen in de bovenste niveau van de driehoek. Daarmee is het de bepalende factor voor je inspiratie, je missie en je identiteit. En vanuit een hierdoor gevormd kunnen waarden zich ontwikkelen en keuzes gemaakt worden op het niveau van wat je wilt, kunt en doet. Ook normen, afspraken en regels zijn dan elementen die ingekleurd worden vanuit de liefde en het geliefd zijn. Volgens mij was het niet per ongeluk ook Jezus die tegen plichtsgetrouwe gelovigen uitsprak dat de vervulling van de wet de liefde is.
In de bijbelse context hoort bij ‘kind’ zijn, ‘geliefd’ zijn ook als contrast ‘slaaf zijn’ en ‘onvrij’ en ‘wet’. Het geliefde kind is vrij en geen slaaf van niets en niemand, zelfs niet van de wet. Ook dat is een wezenlijk element voor spiritualiteit als je je bron zoekt in Jezus’ woorden over de Geliefde.
Woorden die hier passen zijn liefde, warmte, acceptatie, rusten, vrijheid en aannemen.

Praktisch: het atelier van de stilte
Met dat ik uitkom bij het element van geliefd zijn raakt dat de basiswaarde van christelijke spiritualiteit, genade: onvoorwaardelijke liefde, onverdiende liefde die alle tekort, schuld en schaduw overneemt zonder verwijt, uit liefde en daarmee een compleet nieuwe basis legt in je leven. Een verandering van binnenuit, niet van buitenaf. Een verandering die je laat worden wie je werkelijk bent. Genade laat jezelf en via jou anderen proeven hoe het leven is als de Geliefde.

Ik weet niet hoe het bij jou is, maar ik merk dat ik hardnekkig moeite blijf houden met deze diepe waarheid en dat het leven in zo’n complexiteit me meeneemt dat het moeilijk is hier te komen, het aan te nemen en er in te groeien. Een van de minst aanwezige elementen in ons bestaan is wellicht stilte. Toch is juist voor elke geestelijke ontwikkeling stilte onmisbaar. Stilte om er gewoon te zijn, te mediteren, niets te doen en af te dalen in je eigen identiteit.
Stilte voor de ontmoeting met je inspiratiebron, voor mij is dat God en Jezus en zijn Geest. In de christelijke visie gaat het er in deze stilte niet zozeer om te ontstijgen alswel om werkelijk neer te dalen en in de aanwezigheid van God te zijn.
De stilte is er om stemmen te horen en te laten stil worden. Je eigen stemmen te onderkennen, er te laten zijn en rust te vinden om meer helder Gods stem te horen. Stilte biedt ruimte om een innerlijke stem te leren herkennen en verstaan. Als experiment ben ik intussen op Twitter gestart met een regelmatige micro meditatie, te volgen hier, te ontvangen als tweet of als sms.
Henri Nouwen schrijft ergens dit over stilte, wat een van mijn meest geliefde citaten is:

In de afzondering kun je de stem horen van iemand die jou ‘Geliefde’ noemt, die jou naar de volgende fase van je leven leidt…

Terug naar Voorpagina