Tim Keller hield zijn derde verhaal. Een verhaal dat ik vaker gehoord heb van hem en dat hij beschreven heeft in intussen twee boeken. Maar het verhaal is een scherp verhaal omdat het eindigt met de stelling dat dit door nog zo weinig kerken gezien en gedaan wordt. Het gaat over de holistische kerk. Een kerk waar woorden zijn die kracht hebben en inhoud, maar ook waar daden zijn van liefde, zorg en barmhartigheid. Het kan zo cliché klinken, maar het is iets vergaande. Keller benadrukte meermalen hoe belangrijk dit is voor een kerk die daadwerkelijk (!) impact wil hebben op z’n omgeving. Een kerk die alleen spreekt kan zeer inspireren, maar een kerk die niet ook in de praktijk het laat zien en ervaren mist de boot uiteindelijk.

Twee misverstanden: 1. het mag niet alleen om gerechtigheid gaan in de zin dat de mensen die je helpt met diaconale projecten en praktische hulp meer moeten doen dan het ontvangen. Geloof? Dank? Keller: verwacht niets terug. Maar dan ook niets. Geef om te geven. Wees goed om goed te zijn. Punt. Dat is verhelderend: geen enkele vorm van transactie, waarbij er een geven en nemen is. Het tweede misverstand: het hele evangelie is samen te vatten in daden van liefde. Het gaat om liefde, dus hoef je niets erbij te zeggen. Fout, zegt Keller. Want we hebben niet alleen een lichaam, maar ook een ziel. En het evangelie raakt beide, het is holistisch. Dus laat ook het evangelie klinken, het verhaal van Jezus en Gods liefde is onvervangbaar. Het kan net zonder daden, maar vervang het ook niet door alleen daden.

Volgens mij snijdt dit naar twee kanten. Als ik om me heen kijk zie ik wel eens een boedelscheiding. Kerken die megagoed zijn in diaconaat maar niet veel boodschap hebben. En kerken met een geweldige boodschap die volledig opgaan in hun hoofd en in woorden. De opmerkingen van Keller doen mij verlangen naar vormen van kerkzijn waarin zeggen en doen, luisteren, spreken en delen, liefde en praktijk, leren en leven samen gaan. Eat pray love.

Vervolgens gebeurde er iets. Het was Siebrand Wierda die in de afsluiting van de conferentie voorging in gebed. Maar al snel stopte zijn woordenstroom. Hij vroeg de groepen uit steden en landen te gaan staan. Groep voor groep. Omgeven door de mensen eromheen die de handen oplegden. Uit Moskou was één persoon, Dimitri. Op zo’n moment wordt een zaal van 500 mensen stil en voel je dat er iets gebeurd als zijn gebed gelezen wordt voor Rusland en je samen afsluit met: ‘let your kingdom come’. Het is een moment waarop we elkaar aanraken en bij God brengen. De Fransen, de Finnen, de Engelsen, enzo voort. Het duurde een tijdje, maar geen moment was het saai, want er gebeurde wat. Mensen uit verschillende denominaties die een groep zegende. Kostbaar moment.

Het is zo’n moment waarop je beseft dat geloof meer is dan woorden, liederen en dat je ook met je lijf aan elkaar verbonden bent omdat je aan God verbonden bent.
Een moment dat het verlangen wakker houdt om mensen te zegenen om je heen, een stad te omhelzen en er gewoon te zijn met wie je bent en vooral met wie God is.

En nu op naar het vliegveld. Terug naar Amsterdam. Benieuwd naar het vervolg in Nederland, met Nederland Zoekt, met andere netwerken, met pioniers en met God.

De spanning die hij opriep heeft alles te maken met een prachtige metafoor die hij gebruikte bij de start van zijn verhaal: hoe eet je een hamburger? Die avond zat ik nog na te kauwen en sprak onder anderen hemzelf er nog over. Maar ook anderen kwamen er onder de borrel ‘s avonds en de volgende ochtend onder het ontbijt op terug. Het is de vraag die mij wel raakt: zijn wij sceptisch? In Amsterdam, in Nederland, in Europa? Ik bedoel dit: Paas maakt een aantal kanttekeningen bij de Church Growth Movement. Hij stelde dat groei niet het primaire doel van een kerk moet zijn, en dus ook niet van kerkplanting. Ik voelde opluchting in de zaal. Maar ik kan me voorstellen dat de Amerikanen het minder voelden resoneren. Want Stefan Paas was nogal kritisch.
En die hamburger? Wel dat gaat zo: hoe analyseer je een hamburger terwijl je ‘m eet? Eten is genieten, proeven, nog meer willen en gewoon opgaan in het moment van genot. Analyseren gaat uit van afstand, distantie, kritische vragen stellen en de elementen ontrafelen… Wat eet ik eigenlijk? En wat is er voor nodig om al dat sappige vlees te produceren? Milieuvragen, enz. Eet smakelijk: zoiets gaat moeilijk samen. Zo gaat dat, maar het was dus tegelijk de spanning die Stefan zelf toonde en over wist te brengen.

De mensen hier in Berlijn zijn op een of andere manier betrokken bij gemeentestichting, bij missionaire projecten. Ik zie opvallend veel ‘gewone’ predikanten en gemeenteleden. Er wordt breder dan voorheen in allerlei kerken nagedacht over nieuwe initiatieven. Kerken verlangen ernaar weer missionair te zijn. Naar buiten te treden en niet-kerkelijken weer te bereiken. Geweldig. En dan toch een aantal kritische vragen. Enerzijds erg prettig: als groei niet het ultieme doel is, kunnen we minder overspannen erin staan. Winst. Tegelijk voel je het knagen: waarvoor doe je het dan? Ikzelf? Wat maakt dat ik graag een missionaire kerk zie?

In het kort wat Stefan Paas neerzette. Hij stelt vragen bij de beweging die groei centraal stelt. Zijn kritiek gaat erover dat er dan snel naar getallen gekeken wordt. En ook dat we een doel stellen dat volgens hem helemaal niet zo bijbels is: de hele stad, omgeving moet een kerk worden. Amsterdam een soort Barneveld. Liever niet, stelde hij. Ik deel die gedachte uiteraard, maar toch: zou je niet elke Amsterdammer het geloof gunnen? Ik wel.
Wat Paas in het kort neerzette is dat de kerk als zout bedoeld is, bedoeld om te verspreiden en op smaak te brengen, een priesterlijke zegen te zijn voor de omgeving. Niet om van de omgeving een grote zoutklomp te maken…

Historisch verwees hij naar de geschiedenis van na keizer Constantijn. Vanaf toen is er een groot aantal kerkgangers ontstaan waarbij regelmatig de klacht geuit werd dat slechts een kleiner deel echt geloofde en diep in z’n hart met God bezig was. Zijn stelling: in de huidige situatie van secularisatie gaan we terug naar de standaardsituatie die normaal was in Europa.

Waarom doen we het dan of willen we het gaan doen? Hij verwees naar Jeremia 29,7: in de zegen voor de stad ligt jouw zegen. De bloei van de stad is wat de kerk zoekt en daarin ligt haar eigen bloei. Maar: die kerk is wel een minderheid en het is ook oké als we een minderheid blijven. Groei niet het doel, en alles en iedereen naar de kerk brengen ook niet. Maar wel dit: aanwezig zijn in Gods naam, in de houding en liefde van Jezus. Om priesterlijk aanwezig te zijn in je omgeving. Om iets van God te laten zien aan de ander om je heen. En vanuit die basis mag je bidden om groei, bekering. Maar dat is dan toch iets anders dan groei als doel voorop zetten, waarbij kerkplanting niet meer dan een middel wordt, een strategie en mensen nummers worden.

Ik denk dat hier meer over te zeggen valt. Bij mij haakt dit. En niet alleen bij mij. Het zet opnieuw aan het denken over de diepere drijfveren om met kerkplanting en missional communities bezig te zijn. Misschien moeten we nog meer afdalen? Naar de basisvormen voor gemeente-zijn? Kleine kringen, kleine kerken die aanwezig durven zijn in een omgeving waar dat nog niet zo is. En intussen onszelf onderzoeken waarom we dit doen, wat drijft ons nou ten diepste?

Allereerst mijzelf: ik ben hier vooral namens Nederland Zoekt… om inderdaad… te netwerken. We vinden het belangrijk dat verschillende groepen en bewegingen rond kerkelijke vernieuwingsvormen elkaar ontmoeten, inspireren en luisteren naar wat ze van elkaar kunnen leren. En het is een voorrecht om weer onder het gehoor te zitten van iemand als Tim Keller. Ik denk dat het zo’n 7 jaar geleden is dat ik kennis maakte in New York met Redeemer. De conferentie in Berlijn is een gevolg van het netwerk dat Allan Barth van Redeemer in de jaren opgebouwd heeft in Europa. Grondgedachte: breng mensen in steden bij elkaar en ga samen kijken wat je kunt doen voor en met elkaar om nieuwe wegen te zoeken voor de kerk. Kerkplanting is intussen bekender geworden en de groep mensen die nu bij elkaar komt laat zien dat allerlei mensen binnen verschillende kerken het belangrijk vinden elkaar te zien en samen te luisteren naar de pioniers, te leren van de ervaringen in New York en zelf na te denken over hun eigen plek ergens in Nederland.

Kort en krachtig: wat hoor ik hier zoal? Ik denk op dit moment aan twee dingen die me opnieuw opvallen en bezighouden. Het eerste is wel de intense aandacht die iemand als Tim Keller vraagt voor de cultuur. Ik zie dat als zijn grote bijdrage. Hij gaf vanmorgen op dag 2 ook weer aan hoezeer je als kerk de cultuur serieus te nemen hebt, wil je werkelijk een plek innemen in je stad en omgeving. Stefan Paas stelde daarbij vanmiddag de vraag hoeveel kerkplanters en pioniers daadwerkelijk in die context van hun eigen omringende cultuur geïnteresseerd zijn, meer dan in een snel middel tot succes. Dat is iets belangrijks in mijn ogen: echte interesse in wat mensen drijft, wat mensen bezighoudt, waarom mensen dingen doen zoals ze doen. Deel durven worden van die cultuur ook en sensitief daarmee omgaan binnen je kerk en geloofskring. Er valt veel meer over te zeggen, maar dit is wel het eerste wat ik kwijt wil als leerpunt.

Het tweede punt wat mij opvalt in de lezingen en de gesprekken is dit: pionieren en vernieuwen van kerk en geloof in bijvoorbeeld Nederland zal nooit gaan lukken als we het doen vanuit een kant en klaar programma. Gisteren benadrukte Tim Keller sterk dat Redeemer geen methode had die je zo kunt toepassen. Je hebt wel waarden, kernovertuigingen, een visie – maar daaruit moet je een manier ontwikkelen en dat is dus niet voorgegeven. Als het evangelie, je geloofsinhoud de hardware is, dan zijn manieren de apps die het toepassen. Kerkplanting, kerkvorming en pionieren is dan de ‘middleware’ die tussen die twee inzit en ze moet verbinden in jouw situatie. Ikzelf verlang naar manieren die ons er steeds meer bij helpen zelf die apps te zijn als mens. Manieren die ons helpen direct in verbinding te zijn met het evangelie van God en met mensen om je heen.
Goed te horen dat zoiets niet als methode uit de bus komt rollen, dat geeft de goede kijkrichting: waarom doen we de dingen in en buiten de kerk die we doen?

Stay hungry, stay foolish.

Misschien is dit wel in één quote het antwoord op de vraag of de kerk iets kan leren van Steve Jobs. Een blog nogmaals over hem loopt het gevaar in de hoek weggezet te worden van de Apple-Fanboys. Het is niet anders. Ik heb niet zoveel met het verheerlijken van een persoon, dus ook niet van Steve Jobs. En voor Apple zal het nog een klus worden om het topmerk te blijven wat ze nu geworden zijn. Zinvol om elk jaar op 16 oktober een Steve Jobs dag te vieren? Ik betwijfel het. Maar intussen wil ik toch wel graag een paar dingen delen die ik belangrijk vind en meen te herkennen in de manier van werken van Steve Jobs. Ik denk dat bedrijven hiervan kunnen leren en dat het algemeen zinvol is naar sterke merken te kijken met die invalshoek. Als liefhebber van christelijk geloof in de 21e eeuw en ben ik ervan overtuigd dat er elementen zijn waar juist de kerk veel van kan leren.

Religie en Jobs, een vaak genoemde combinatie, maar dan andersom: de cultus rond Apple en Jobs zou religieuze vormen aannemen in kritiekloze aanbidding. Ik ben op dit moment daar niet zo in geïnteresseerd omdat ik de vraag andersom wil stellen. Maar om dit niet ongenoemd te laten: dit soort trekken zegt in de eerste plaats iets over het algemene post-religieuze tijdperk waarin we leven. De leegte wordt regelmatig gevuld met dingen en idolen, en dat zal soms inderdaad ook hier het geval zijn. Steve Jobs is geen Messias, maar blijkbaar missen we met elkaar wel zoiets als een messias, dat geeft vooral te denken.

Intussen biedt Jobs een kenmerk door tegendraads en visionair te zijn. Iets dat het christelijk geloof bij de start ooit tot een wereldgodsdienst maakte in relatief korte tijd. De aloude quote ‘gij geheel anders’ dat uit Efeziërs 4,20 afkomstig is duidt op de kracht van een eigen bron, identiteit die het verschil maakt. Bijbels gezien dat het verhaal van vernieuwde mensen die zelf weer vernieuwend zijn voor hun omgeving. Overbekend binnen kerken, maar hoe sterk vind je dat terug in de manier waarop de kerk zichzelf vormgeeft en naar buiten treedt? Het is hetzelfde punt van ‘stay hungry, stay foolish’ dat voor christenen bijzonder bekend in de oren moet klinken, maar in een post-christelijke periode nog niet het hoofdkenmerk van veel kerken blijkt te zijn. In feite zeg ik hiermee dat bij alle verschil in ‘branche’ de kerk dus juist in haar corebusiness kan leren van de geschiedenis van Apple onder leiding van Jobs. Ik besef dat dit een stevige stelling is.

Om minder massief hiernaar te kijken door wat concreter te schakelen naar een paar elementen helpt een recent verschenen artikel in Forbes ons verder. Het biedt een boeiende top tien aan lessen die algemeen gezien te trekken zijn uit het leven van Jobs. Kort vertaald hieruit de zeven belangrijkste:

1. De meest duurzame innovaties zijn die kunst en wetenschap verbinden. Dit maakt Apple zo onderscheidend in z’n feels en looks, het zijn producten met een ‘ziel’.
2. Voor nieuwe wegen ontwerpen moet je niet bij focus-groepen zijn, maar vol zelfvertrouwen zelf iets nieuws creëren. De lancering van de met scepsis begroete tablet, de iPad, is hiervan een sterk voorbeeld.
3. Wees niet bang fouten te maken. Hier gaat het weer om leven vanuit verwachtingen en daaraan voldoen, of je passies volgen en zo nodig struikelen. Jobs maakte fouten, werd ooit ontslagen bij z’n eigen bedrijf en een aantal (minstens 7!) producten flopte. Zijn eigen woorden zijn fraai en komen uit zijn bekende Stanford-toespraak van 2005:

Your time is limited, so don’t waste it living someone else’s life. Don’t be trapped by dogma – which is living with the results of other people’s thinking. Don’t let the noise of others’ opinions drown out your own inner voice. And most important, have the courage to follow your heart and intuition.

4. Pas achteraf kun je losse punten tot een lijn verbinden. Het leven is niet voorspelbaar en daar moet je mee leren omgaan en tegelijk vertrouwen dat er een plan is, dat het een geheel vormt: vertrouw en doe wat je hand vindt om te doen, laat je niet verlammen door de toekomst.
5. Luister naar die stem van binnen in je hoofd of je op de juiste weg zit of niet. Alleen dat kan je wereld veranderen. Werk vanuit innerlijke gedrevenheid en let op je innerlijk kompas.
6. Verwacht veel van jezelf en de ander: Jobs verzamelde mensen met hoge competenties om zich heen, en niet mensen die hem wel zouden volgen op een iets lager niveau. Zo hield hij zichzelf en anderen scherp en bereikte hij veel.
7. Verzamel een team van bekwame mensen om je heen. Het succes van Apple is vooral ook goed teamwork.

Bij elke opmerking zouden toepassingen te maken zijn. En volgens mij is dat voor kerkelijke leiders de moeite waard. In de kern zit volgens mij het woord visie. De kerk is ooit gestart met een unieke visie op leven en dood, op verleden, heden en toekomst, op mensen en hun bestemming. Intussen is veel gestold in vormen en compromissen die geboren zijn in de praktijk van jaren. Terug naar dat punt betekent niet anders dat ‘rethinking the church’. De Volkskrant noemt in een artikel als geheim van Jobs dat hij een ‘waarom-mens’ is en niet een ‘hoe-mens’. ‘Hij vroeg altijd eerst: waarom doen we wat we doen?’ Hij werkte van visie naar plan naar uitvoering. Daarin is hij als CEO niet de enige overigens en dat is maar goed ook. Tegelijk blijkt de verleiding groot te zijn, meer in ‘hoe’ termen te denken: hoe reageer je, hoe houdt je de tent draaiende, hoe blijf je winstgevend, enz. In kerkelijke termen is dat vooral de vraag ‘hoe houd je de boel bij elkaar?’. Saai en weinig inspirerend, maar erger nog: het brengt je niet bij de kernvragen die eigen zijn aan het evangelie dat altijd anders is, tegendraads, verrassend en vernieuwend.

Wat hierbij wezenlijk is, is om de lat weer hoger te leggen dan kerkelijk vaak gebruik is. Stop met het excuus dat het een vrijwilligersorganisatie is en dat iedereen het beste bedoeld. Kijk liever opnieuw naar dat wat je wilt zijn en wilt bereiken. Kijk naar de hoge uitdaging die het evangelie stelt aan mensen die er mee in aanraking komen en begin dus bij jezelf. Daag weer uit en verleg je grenzen. Ga niet uit van het makkelijke, maar geloof dat het onmogelijke niet bestaat. Dat zou voor gelovigen niet zo vreemd moeten zijn.

Nog twee opmerkingen: elk ding in de kerk zou een ziel moeten hebben. Moet voelen, eruit zien en overkomen zoals de inhoud erachter bedoeld te zijn. Proef Gods goedheid om iets te noemen. Toon genade in daden en stop lange verhalen en systemen die dat in de praktijk nogal eens ontkrachten. Stop met dingen die niet je core-business zijn en toon je hart, je ziel in elk ding dat je wel doet. Durf weer te pionieren en zo nodig fouten te maken, duizend keer liever dan op de tent te passen. Laatste: en luister naar die innerlijke stem. Want in de stilte tussen jou en God klinkt een Stem.

Henri Nouwen zegt hierover: “in de stilte klinkt de Stem die jou naar de volgende stap brengt, op weg naar je bestemming.”
Een visionaire kerk gelooft niet maar in roeping, maar leeft en creëert roeping.

Ik vind het gepast hier een moment bij stil te staan. Steve Jobs was in mijn ogen een mens dat een aantal dingen bijzonder goed en zelfs excellent heeft gedaan. Dat gaat over pionieren, over leiderschap, en vooral over visionair kunnen zijn. Hij heeft de manier waarop we omgaan met computers en andere apparaten revolutionair beïnvloed. En in mijn ogen gaat dat verder dan techniek, een hype of het materiële niveau. Later daarover meer.

Van Apple is gezegd dat het een religie is. Steve Jobs een messias. Wel, dat mag zo zijn, maar voor mij als theoloog en gelovige is het een uitdaging om te kijken wat hij neergezet heeft en de manier waarop hij dat deed. Ik denk dat daar veel van te leren is, ook door de ‘religie’ zo je wilt.

Respect voor deze man die een ongelooflijk doorzettingsvermogen getoond heeft en vanuit een diepe innerlijke visie bouwde aan zijn droom en zelfs in staat was de wereld op een paar punten toch echt mooier, boeiender en effectiever te maken. Mijn respect ook richting zijn familie en zijn bedrijf Apple die beiden zonder hem verder gaan. Dat zal nog heel verschillend zijn als het gaat om diepe persoonlijke verbondenheid en de professionele verbondenheid. Maar in beide situaties is er een verlies en een gemis dat groot is.

Een citaat tenslotte bij dit moment dat iets aangeeft hoe Steve Jobs dingen samenbracht in een nieuw concept:

In most people’s vocabularies, design means veneer. It’s interior decorating. It’s the fabric of the curtains of the sofa. But to me, nothing could be further from the meaning of design. Design is the fundamental soul of a human-made creation that ends up expressing itself in successive outer layers of the product or service.

Natuurlijk is dit niet het hele verhaal, maar toch kan ik het niet laten hier even te starten voordat ik echt iets wil beweren rond de onlangs gehouden Nacht van de Theologie. De reactie in Trouw die vanuit de organisatoren van de Contrastnacht kwam, heeft iets van Assepoester. En geen Assepoester zonder boze schoonmoeder, maar evenmin zonder prins. Iemand zei het kort en raak zo: de Contrastnacht bestond bij gratie van de Nacht van de theologie en andersom. Boven was er niet zonder Buiten en Buiten had wel degelijk Binnen nodig. Is het niet een typisch staaltje Nederlandse theologie van de fragmentatie dat we hierover kunnen discussiêren?

Laat ik bij mezelf beginnen: ja ik heb me dubbel gevoeld. Nadat ik me aangemeld had voor de Nacht van de Theologie, volgde via Facebook de PR voor de Contrastnacht. Wat moet je dan? Voor en na tijd liep ik een tijdje rond in de tuin en voelde me daar vooral thuis. Want ja, de theologie moet de straat op en met twee benen in de dagelijkse context staan van onze cultuur en leefwereld. En ja het is waar: ikzelf begeef me regelmatig en graag in de kringen die vooral in de tuin goed vertegenwoordigd waren. De pioniers, de gemeentestichters, de creatieven. Een jonge generatie die vooral bezig is met waar de kerk van morgen staat. Boven kwam ik terecht in een omgeving die ik echter bewust gezocht had en waar ik weliswaar minder bekend was qua personen, maar waar het de moeite wel degelijk waard was.

Ik kan best meevoelen in de kritische noot die door Inger van Nes en anderen is gekraakt. Het wrange is wel dat juist de connectie met de straat wel degelijk onderwerp van gesprek was daarboven. Met overigens een uitstekende bijdrage en ludiek gebaar van Inger van Nes zelf! Dat laatste is dan ook wat ik vooral wil bepleiten: ga het volgend jaar dan van het begin af samen opzetten met een breed aanbod dat aan beide aspecten recht doet. Volgens mij hangt er momenteel teveel een oneigenlijke tegenstelling in de lucht.

De bijeenkomst in de Amsterdamse Hermitage was niet zozeer een museumrondleiding als wel een serieuze poging om tussen andere evenementen ook de theologie meer op de kaart te zetten van onze huidige cultuur. Zie het verslag in Trouw. En dat mag van mij best gepaard gaan met mooie jurken en goed zittende pakken rond wit damasten tafels. Niets mis mee. Je bent niet pas van deze tijd en met je benen op de grond als je naar de rook van het tuinvuur ruikt. Ik moet eerlijk zeggen dat ik de retoriek niet zo goed begrijp die ik links en rechts heb opgevangen. Vooral niet omdat ik in gesprekken juist in de tuin wel de verbinding voelde zonder valse tegenstelling.

Het kernargument vanuit de Contrastnacht, zoals in Trouw uiteengezet, gaat niet op. In mijn woorden: theologen moeten woorden spreken die de straat bereiken en de samenleving zoeken, nu zochten ze elkaar op in de veilige beschutting van het onderonsje in de Hermitage. Was dat veel anders in de tuin, afgezien van een enkele schreeuwende gast van de straat? Een feestje als dit begint met elkaar op te zoeken. Niks mis mee, alleen waartoe gaat zo’n feestje leiden?

In de Hermitage lag er een groot initiatief bij de media. Journalisten en mediamensen hadden nogal veel regie. Daar zit een krachtig punt dat bovenstaande kritiek ook weerlegt: zo werd op een bepaalde manier de straat gezocht. Frank Bosman en anderen gingen spoorslags naar Hilversum voor ene radiointerview na de avond. Niet zonder visie dus, juist op het punt van communicatie en context! Tegelijk lag daar voor mijn gevoel ook wel een zwak punt: het geheel bleef wat steken in een gedraai met de media en de dans om de aandacht van het publiek. Nu was dat wel confronterend: het is hardop gezegd dat theologen teveel missen als verhelderaars en richtingwijzers in de huidige media. Voorbeeld was bijvoorbeeld de discussie rond de rituele slacht. Iets dat we ons mogen aantrekken. Maar het nadeel: mij bleef het te abstract, te breed en slechts een opstap tot een inhoudelijk scherper gesprek.

Ik denk dat het geheel boven in de Hermitage wat statisch was. Zelf had ik me liever wat meer in persoonlijke gesprekken en wandelgangen begeven, maar dat was niet echt de opzet. In die zin was het inderdaad een contrastnacht: buiten werd er veel gelopen, heb ik zelf ook in korte tijd allerlei mensen gesproken en dingen gedeeld. Mijns inziens kunnen beide contrasten veel van elkaar leren en zou er in een nieuw concept iets beters nog kunnen gaan ontstaan.

Ik denk dat de mensen in de tuin vaak goed de eigen context aanvoelen en ook de mensen zijn die vaak al de eerste nieuwe stappen zetten richting nieuwe kerkvormen. Ik ben het ook wel met de strekking eens van het verhaal in Trouw dat christelijk geloof een tegengeluid moet brengen dat contrasteert en verschil maakt. De minderheidspositie van christenen vraagt daar nog meer om dan voorheen, maar het is eigen aan het christelijke verhaal en de wortels waar we vandaan komen. De uitdaging ligt er om met die kennis uit ‘de proefuin’ van de kerk volgend jaar ook de balzaal van debat, media en het theologisch en kerkelijk kader uit te dagen. En andersom zal een inhoudelijker gesprek niet alleen theologen gaan inspirerend en beroeren, maar hebben we dan ook werkelijk iets om de media mee te vullen en de straathoeken op te zoeken. Het unieke maar niet minder tegendraadse verhaal van Jezus is dat meer dan waard. Zowel inhoudelijk als qua positie wordt de theologie vandaag uitgedaagd verouderde tegenstellingen op te geven voor iets beters.

Wat me raakt is toch de bijna onwerkelijke confrontatie tussen toen en nu, Jeruzalem – Gouda. De kleding van de platen en schilderijen tegenover de leren jacks van de bekende Nederlanders. Jakhals Erik Dijkstra, ja dat is even wat anders. Maar het heeft wel wat. En Judas door de rol van Frank Lammers met z’n wat plat Amsterdamse uitstraling maar ook met emotie in zijn liedkeus: het zet je opnieuw stil bij de vraag wat er die nacht gebeurde.

Wat me sterk raakte waren de beelden vanuit de lucht om het grote verlichte kruis door Gouda gedragen zien worden. Normale mensen, een massa aan publiek, de Hollandse straten en herkenbare beelden nu in combinatie met het 2000 jaar oude kruis. Lichtgevend in een schemerend Gouda met een miljoen mensen aan de buis. De muziek die klinkt was seculier en herkenbaar voor velen: van André Hazes tot De Dijk. Hollandser kan het niet. Wat dat betreft bevreemden de momenten haast dat er woorden als ‘Jeruzalem’ en ‘Galileeërs’ werden gebruikt. Misschien had dat ook nog wel anders gekund. Ergens niets nieuws zo’n opvoering bedacht ik: er is een oude traditie van Passiespelen, stammend uit de Middeleeuwen. Toch was dit voor veel mensen wel nieuw en een soort doorbraak omdat het zo seculier en zo massaal neergezet is. Complimenten voor de organisatoren die wat mij betreft lef toonden en een vruchtbare samenwerking: EO, PKN, RKK, Jong Katholiek, Gemeente Gouda en het Nederlands Bijbelgenootschap.

Er zal nog het nodige gezegd en geschreven gaan worden vermoed ik. Een dergelijke afwijking van het normale patroon roept altijd reacties op en ook kritiek. Wat ik zelf opmerkelijk vond was dat Jakhals Erik behoorlijk kon preken. Evenals Pilatus. Het Nederlandse publiek kreeg hier en daar behoorlijke achtegrondinformatie, maar ook persoonlijke doordenkers mee naar huis. Daarbij was er behoorlijk wat terughoudendheid, zoals het weglaten van de eigenlijke kruisiging en de kruiswoorden. Vooral dat laatste had ik graag wel gehoord! Voor anderen gaat deze vertolking mijlen te ver. Intussen stelt de uitvoering aan elke kijker de vraag hoe dichtbij het lijdensverhaal van Christus Jezus mag komen in onze leef- en denkwereld. En daarbij de vraag of het verhaal nog pijn mag doen, mag schuren en knagen als je er naar kijkt. Er is geen ander verhaal in geen enkele religie of traditie dat dieper, confronterender en mysterieuzer is dat dit. En dit verhaal is dan ook de opmaat naar het even bizarre Paasevangelie van de opstanding van Jezus en een wereldbeweging die nog steeds gaande is: christelijk geloof.

Nu nog een fout die de moeite waard is. Erik Dijkstra deelt mee aan het slot dat het vonnis voltrokken is. Een briefje van de ME meldt dat elders Jezus is gekruisigd buiten bereik van de camera’s. Zijn tekst is dan sterk, bizar en misschien wel veelzeggend: ‘het is volbracht, zeggen we dan’. Boeiende verspreking!

Wat daar zo interessant aan is, is wel dit: zo gezegd klinkt het als iets dat wij voltrekken en volbracht hebben. Mission Accomplished. Onze missie dus?! Wij hebben de klus geklaard. Wij zijn klaar met Jezus. Dat is confronterend en misschien wel meer waar dan we beseffen. Jezus speelt normaliter een marginale rol nog in onze cultuur, in ons denken, en zelfs in geloven. In hoeverre is onze cultuur inderdaad te typeren met ‘het is volbracht’ ten aanzien van God, Jezus, bijbel en geloven?

Het intense is dat de werkelijke uitspraak ‘het is volbracht’ niet destijds uit de mond van Pilatus of een andere omstander klonk. Maar het was een van de kruiswoorden van Jezus zelf. Niemand anders dan Jezus heeft dit kunnen en mogen zeggen in de historie. Geen enkele missie werd zo volbracht, was zozeer klaar en ‘done’ als de zijne. Dat zet opnieuw aan het denken. De kruisdood van Jezus was geen ongeluk of samenloop, maar een missie die hij bewust volbracht heeft. Zoals Syb van der Ploeg zong aan het begin: ‘laat niet mijn, maar uw wil gebeuren God’. Voor ieder mens en ook voor andere religies onbegrijpelijk dat God zijn eigen zoon en profeet zo liet lijden. En het was precies de missie die God en Zoon zich voorgenomen hadden.

Een cultuur lijkt klaar te zijn met Jezus. Dat dat nog lang niet het geval is bewijst de massale aandacht na 2000 jaar voor dit verhaal van het kruis gisteren in Gouda. En de echo van ‘het is volbracht’ zoals Erik Dijkstra het uitsprak klinkt nog lang na. Want het draagt de woorden mee op de wind die heel anders klonken en mij en iedereen confronteren. Niet ik ben klaar met God. God is klaar met mij. Klaar om opnieuw te omhelzen, om te vergeven, om te vernieuwen. Klaar om de dood zelfs in te zetten voor een nieuw leven.

Met andere woorden: onze cultuur zou wel eens precies daarin kunnen vastlopen als hetgeen doorklinkt in de vertolking van ‘het is volbracht’. We worstelen met onze autonomie die z’n wortels kwijt is in iets groters en we worstelen met de maakbaarheid van leven en geluk omdat we de openheid kwijtraken ons leven in Gods hand te durven leggen. Daarom een mooi moment als je dat ziet gebeuren. Het past zo bij ons, maar schuurt tegelijk zo met Jezus’ eigen woorden.

Confronterend: ik kan niets bijdragen aan deze missie dan het alleen aan te nemen.
Confronterend: Gods wereld is niet maakbaar.
Confronterend: Niet ik zet Jezus wel neer, Hij heeft mij neergezet en hij zet mij recht overeind.
Confronterend: Mens oog in oog met de liefde van een God die God is.

Het is volbracht. Vader, in uw handen leg ik mijn geest.

Afgelopen week werden in Rijssen na een dappere actie van een dominee posters verwijderd omdat ze godslasterlijk waren voor een aantal gelovigen uit het zeer kerkelijke Rijssen. Ik moet m’n best doen niet cysisch te worden en al die mensen een dagje Amsterdam aan te bieden. Maar in feite is het tenenkrommend en intens verdrietig. De predikant in het verhaal geeft desgevraagd toe dat de tentoonstelling met de naam ‘beter dan God’ in feite niet godslasterlijk is, integendeel zelfs… Wat wil je nog meer?! Maar goed: de mensen klagen en de posters werden verwijderd. Jammer! Een predikant als behager van klagende kerkmensen.

Ik ben te rade gegaan bij mezelf: wat maakt dat ik de andere kant graag benadruk? Vooral dit merk ik: hier lag een geweldige kans. En die verdwijnt weer onbenut in het rioolputje. Da’s meer dan jammer in een geseculariseerd Nederland (al heeft Rijssen dat nog niet zo op het netvlies, het is wel de realiteit). Dat is het eerste, en het tweede is dit: opnieuw maken christenen het anderen moeilijker om christelijk geloof serieus te nemen als uitdaging in deze postchristelijke tijd. Het imago van de biblebelt is weer gebeiteld en dat van gelovigen erbij en daar bedank ik toch echt voor.

Waar gaat het over. Kijk hier. Mooi snijvlak van schoonheid, maakbaarheid, menselijkheid, uiterlijk versus innerlijk, enzovoort. Als er een plek op aarde zou moeten zijn waar je terecht zou kunnen voor dit soort vragen is dat wel de christelijke kerk. Om de simpele reden dat daar het geloof gekoesterd wordt dat de mens door God geschapen is, gecreëerd als topproduct van de schepping. Zelfs met gelijkenis van God zelf. Schoonheid die betovert en ook kan bedriegen. Schoonheid die uniek is per persoon en soms veel laat zien van wat er binnenin is aan karakter en persoonlijkheid. Schoonheid die ook kan maskeren. En dan de eveneens oer-menselijke neiging daar controle over te krijgen: maakbaarheid. Iedereen doet er aan mee tot op zekere hoogte. Maar tot welke hoogte, zo wordt expliciet gevraagd op de tentoonstelling in Twente. Mooie vraag. En de verwijzing naar God is niet vreemd en tegelijk weer wel: voor veel mensen heeft schoonheid al weinig of niets met God te maken en vragen rond maakbaarheid zijn dan zomaar erg beperkt: een kwestie van geld, gezonde grenzen vanuit biologisch oogpunt… en verder?

Als christenen gelijk hebben met het verhaal dat God aan de basis staat van alle creatie, zou het niet meer dan logisch zijn dat gelovigen zelf bijzonder creatief zijn. Vooral in je denken, in het leggen van verbindingen en het spiegelen van menselijkheid in een groter plaatje. Bovenstaand plaatje is een prachtige binnenkomer. Organiseer een open avond in je kerkgebouw of buurtcentrum om rond deze tentoonstelling eens door te denken. Regel een leuk debat met wat denkers en mensen uit de sfeer van ervaring en wellness. Schoonheid is te mooi om over te laten zure reacties dat elke verwijzing naar God die buiten de lijntjes gaat gelijk godslasterlijk is.

Intussen blijft het een interessante vraag: hoe ver zijn we als mens? Beter dan God? Of nog steeds onder de indruk van de schoonheid die ons gegeven wordt dat we met alle middelen die we hebben het enigszins proberen te verlengen, vast te houden en constateren dat we het slechts in de verte benaderen?

Nee, mensen kunnen nog veel leren van de Creator, we hebben nog een heel eind te gaan. En christenen kunnen nog veel leren van niet-gelovigen, in dit geval de kunstwereld. Kijk eens met andere ogen naar schoonheid en geniet, verwonder en zoek de verbinding.
En God zag dat het goed was, zeer goed. (Genesis 1) Tof, toch?

De bekende gospelzanger Kees Kraayenoord zingt na allerlei mislukte pogingen uiteindelijk maar gewoon een lied voor Gordon. Daarvoor die je hem hard werken: jammer! Laat de zoektocht bij die ander liggen, het is zijn/haar zoektocht naar God, dat kan je niet overnemen. Wat me opvalt is juist hoe weinig echte antwoorden er klinken die ook mij zelf nog weten te raken. Ik haak ook af bij sommige zwart-wit vormen van instant-evangelisatie. Gênant om te merken hoe sportieve mensen ineens veranderen in zeepkist evangelisten zodra ze over geloof gaan praten. Dit werkt toch al eeuwen niet meer?

M’n sympathie groeit gaandeweg voor Dennis van der Geest. Hij is een geboren scepticus. Een denker. Maar juist bij hem voel ik ook wel opkomende schaamte als de regisseur weer eens vraagt of hij God nu al gevonden heeft. Nee natuurlijk niet. Hier zit het zwak in het concept, hoe boeiend en relevant verder ook: het wekt de indruk dat als je de wereld rondreist naar imponerende figuren dat het kwartje wel valt. Alsof geloof iets is wat je in een paar TV-afleveringen even in huis kunt halen. Maar als God bestaat kun je wel op je vingers natellen dat het je wereld op de kop zal zetten als Hij ook maar een beetje je leven binnenkomt.

Ergens doet de serie wat modernistisch in: het is een stappenplan dat van A naar B moet leiden. In zes stappen van atheïst of agnost naar christen. En de grote verhalen komen inderdaad niet binnen, maar klinken nog irritant veel. Het sluit niet aan. Wat de serie ook wel postmodern maakt is dat er bewust met andere ingangen gewerkt wordt: muziek, drama, omgeving, dingen doen in plaats van alleen praten. Mensen worden ook op hun eigen gebied benaderd: Lizelotte gaat schilderen (die momenten zijn ook gelijk boeiender!) en speelt drama met een Broadway acteur. Gordon heeft z’n moment als woorden amper of geen rol spelen: tekenen met zand en licht. Er gebeurt iets, dat is duidelijk. Zonder woorden.

De serie komt in de aanloop naar Kerst. Het feest dat wel vrij helder aangeeft hoe groot het probleem is met God en mens. We hebben zo onze kerstsfeer weten te creëren, en ‘kindeke Jezus’ is wel een aandoenlijk symbool geworden. Maar juist kerst is zo precies wat er steeds weer fout gaat met God & Co: het sluit niet aan bij die ander. Voor mij is Kerst toch vooral dat hoekige, dat niet passende, het onmogelijke dat toch gebeurt. Als iets niet bij mij past is het God. Genade. Liefde. Eeuwigheid. En na lange preken van profeten die zo hun best hadden gedaan komt er een draai die geen mens kan bedenken. God wordt mens. En blijft God. En is mens. God met mensen. Kortsluiting voor elk systeem. Nieuws voor de scepticus. God sluit aan op mijn niveau, spreekt mijn taal, loopt binnen in mijn cultuur. Bizar.

Kerst is volstrekt out of the box. Maar dan van God. Hoe harder we God toch weer in een doosje willen passen, hoe minder Kerst en hoe minder God in ons leven. Out of the box denken: dat is wat ik graag nog veel meer wil leren. Volgens mij heeft Kerst alle ingrediënten ervoor in huis. Jezus is vanaf zijn conceptie volstrekt buiten de orde en dat is hij gebleven tot aan zijn dood en opstanding. Iemand die er iets van liet zien in de EO-serie afgelopen dagen was Paul Young, de auteur van The Shack (De Aanbieding). Ook een boek dat zelf volledig out of the box gaat. Hij was een van de weinigen die Dennis van der Geest serieus wist te nemen door aan te sluiten: geloof je in liefde? Nou, bidt dan eens tot de liefde. Want God is liefde en je zult bij hem uitkomen (in mijn woorden). Dat is lef.

Kerst: geen lief feestje. Mensen op zoek naar God keken compleet een andere kant uit. God liep een aantal jaar later door de straat toen mensen nog steeds omhoog keken. Maar God kwam naar beneden. Dat zet mijn denken op z’n kop. Slechte nieuwes van Kerst: God is totaal anders dan ik wil, snap en verwacht. Goeie nieuws: na deze kortsluiting blijkt God wel aan te kunnen sluiten en mijn taal te spreken. Lastige nieuws: nu kan ik er niet meer om heen. En dat allemaal door Jezus.
Jezus is God out of the box.

Ik wil proberen eerlijk zijn in deze blogpost. Bewust heb ik niet direct getwitterd of geblogd over de nog steeds uitdijende discussie naar aanleiding van David Heek uit de gereformeerd vrijgemaakte kerken. Omdat ik besef dat spontane reacties in de media vaak niet bijdragen aan iets dat genade heet. Het gaat zomaar weer over mijn ego, over mensen en emoties.
Wordt dit een aanklacht tegen de kerk? In zekere zin. Maar dan wel in die zin dat ik daar zelf met veel liefde deel van uit maak. Ben ik bitter? Nee, ik ben het afgelopen jaar gaan beseffen dat ik veel meer en dieper van de kerk houd dan ik zelf wilde weten. Moet alles kapot geschreven, getwitterd en geblogd? Wat zou er kapot gaan, vraag ik me dan af? Positief: ik zie waardevolle elementen in een aantal blogs en in gesprekken die volgens mij de moeite waard zijn.

Ik verlang naar de genadeslag voor wat wij kerk zijn gaan noemen. In het besef dat ik niet in de verste verte in de positie ben die slag toe te brengen. Volgens mij is geen mens dat overigens. Maar misschien kunnen we beginnen met tenminste eerlijk en duidelijk te zijn. En laten we inderdaad stoppen met pappen en nathouden.

Ik stond vrijdag uren in de file stil voor Utrecht toen ik via Twitter vernam dat het spreekconsent van David Heek niet verlengd wordt. Eerst moet er gepraat worden. Signalen over botsingen met gemeenteleden en kerkenraden zijn dan onderwerp van gesprek zo lees ik in het Nederlands Dagblad. Op zaterdag wordt de stilte opnieuw verstoord door Jos Douma. Als ik zijn verhaal lees, vermoed ik dat ook zijn classis nog wel gespreksstof heeft. Als predikant benoemt hij eerst allerlei zeer herkenbare negatieve gedachten en gevoelens over de sterke taal van David Heek. Om daarna een laag dieper te gaan en het punt op te pakken waar het om gaat: ook hij heeft zeer dubbele gevoelens, momenten van gevoel van ‘poppenkast’ en ervaart een gebrek aan radicaal Jezus volgen en centraal stellen.

Hoe het precies komt de laatste maanden weet ik niet, maar ik spreek nogal wat predikanten. Dat kan met mijn werk als zelfstandig coach te maken hebben en/of met het feit dat ik zelf jarenlang als predikant en gemeentestichter heb gewerkt. Hoe dan ook: het thema van de toekomst van de kerk leeft enorm en raakt allerlei andere items die raken aan de essentie van geloven. Ik proef verlangen, herkenning en ook enorme irritatie. Ik denk dat er een diepere onrust is die veel verder gaat dan wat cosmetische verbeteringen op kerkelijk vlak.

Mag ik nog een keertje kort iets over David Heek zeggen? Het eerste is dit: het gaat hier niet om David Heek. Ja, sommige kritiek zal terecht zijn. Alleen daarmee kom je inhoudelijk niet verder. Als deze ‘jonge hond’ z’n mond gaat houden lost dat nog niets op. Mogelijk geen spreekconsent: jammer voor kerken die een gouden kans mislopen David de beste training in nederigheid te geven die er is en helaas niets anders doen dan zijn kritiek genadeloos te bevestigen. Er ligt een immens probleem in het kerkelijke midden en dat gaat niet weg. Dit gaat niet over David Heek, dit gaat over kerkelijke christenen in Nederland, met onze manier van kerk-zijn. Dan heb ik het niet alleen over de gereformeerd vrijgemaakte kerken. De vlieger gaat net zo goed op in veel andere kerken, tot en met in evangelicale kringen.
En over ongenuanceerdheid bij David Heek: Ja herken ik wel, maar verwoordt hij ook niet dingen die mensen wellicht mogen verwachten van oudere en wijzere predikanten en gelovigen? Een van mijn gesprekspartners verzuchtte afgelopen week dit: hoe langer predikanten werkzaam zijn in de kerk, hoe genuanceerder ze worden. Totdat je ze niet meer hoort. Hoe kan dat toch? Dat is ook de signaalfuntie van de discussie rond David Heek. Als kerken hebben we samen een probleem. We vergaderen jaren over verandering op centimeters van het systeem. Maar het roer moet om. Het moet weer over genade gaan, maar dat impliceert wel het einde van de kerkvorm zoals velen die nu kennen.

Het tweede wat ik nog kwijt wil over David Heek is dat zijn situatie en de deining rond zijn persoon, bijzonder leerzaam is. Kijk eens in de spiegel van je eigen irritatie (zie mijn eerste blog hierover). Hoe genadig kunnen we omgaan met deze kerkelijke ontregeling? Wie van David Heek een dissident maakt, zegt veel over zichzelf. Een classis wil praten: kan ik me wat bij voorstellen. Maar eerst die voorwaardelijkheid, daar schuilt het risico van genadeloosheid. Ik denk dan: had eerst spreekconsent verleend en was dan gaan praten (want z’n preken waren prima, zo lees ik). Genade zou meer ruimte kunnen scheppen, hoe lastig deze situatie ook kan zijn.

Ik wil graag focussen op genade. Genade past niet zomaar op systemen. En met systemen zijn veel kerken groot geworden. En ik bedenk erbij: elke vorm van kerk-zijn is een systeem. We zullen het waarschijnlijk nooit zonder kunnen. Afspraken maken is prima en nuttig. Maar een systeem kan nooit een luttele seconde garantie kan zijn voor genade. Profeten in het Oude Testament zoals Elia, Jeremia en anderen zijn prachtig en indrukwekkend. Maar hoe ziet die scherpte eruit als je hun woorden confronteert met je eigen context en manier van kerk-zijn? Wat te doen met de scherpe confrontaties tussen Jezus en de Farizeeën en kerkelijke leiders van die tijd?

Er zijn ook kleine stapjes in de goede richting: jazeker! En niet overal is het ‘systeem’ zo sluitend. Tegelijk denk ik dat de huidige discussie niet over dat niveau gaat, maar dieper over de hele manier van kerk-zijn in de hedendaagse seculiere context. Missionair, spiritueel. Daarom geloof ik zo in het teruggaan naar dat diepe punt van genade. Genade is wat anders dan het langzaam masseren van een kerkelijke kolos in een iets minder hinderlijke vorm. In alle liefde: huidige kerkvormen belemmeren mensen minstens even sterk als dat ze mensen iets van God laten zien. Ja: soms zie je meer van God buiten de kerkdienst dan er binnen. Nee, al die kerkverlating is niet hetzelfde als secularisatie, ongeloof en postmodernisme. De kerk veroorzaakt zelf de secularisatie, zo laat iemand als Charles Taylor zien. Het is de kerk zelf die tussen mensen en God in gaat staan op allerlei momenten en manieren. En daarvoor zijn vele begrijpelijke redenen aan te voeren, maar je hebt genoeg aan één reden om dat nooit goed te praten of te accepteren.

De genadeslag voor de kerk. Dat is een keerpunt van binnenuit en vanuit de basis. Het durven afsterven aan ons kerkelijke ego, persoonlijke comfort om opnieuw geloven vorm te geven, opnieuw gemeente van Jezus te zijn. Genade geeft dan focus, maar ook de radicaliteit aan: daarom spreek ik van genadeslag. Een slag die ook genadig is, mild, scherp, diep, liefdevol, vernieuwend. Genade biedt nieuwe ruimte. Om te zoeken, te experimenteren, los te laten en fouten te durven maken.

Systemen werken vaak vooral op basis van logische regels. Maar genade heeft zich nog nooit aan dergelijke regels gehouden. Vrouwen waren de eerste getuigen van Jezus’ opstanding. Foutje. Nee, genade. Genade voor mensen zonder voorwaarde vooraf behalve geloof: neem het aan – ongehoord, nog steeds in geen enkele religie te vinden. Maar we hebben het te zeer laten stollen in systemen. Het riscio van goedkope genade: “Gods genade is prachtig, maar het moet wel lopen via ons systeem.” Doet me denken aan een verouderd leidingenstelsel van dunne en roestige buisjes. En als we dan plenzen water elders zien opspuiten zijn we verlegen met de situatie. Huiskerken ontstaan, jongeren gaan liever naar Taizé, een groeiend aantal gemeenten is bezig met experimenten rond kerkplanting buiten de kaders om.

De genadeslag: start gewoon plaatselijk met eerlijk te zijn. Blijf hartelijk verbonden aan je kerkverband, je systemen en traditie, maar dan wel met het besluit dat die nooit iets gaan tegenhouden wat je plaatselijk nodig hebt. Zet die stap zelf als voorgangers met je gemeente. Ga terug naar de kern, en doe dat radicaal in je eigen context. Experimenteer. Ga niet het systeem opleuken. Probeer liever opnieuw te kijken en het over een andere boeg te gooien. Zonder angst. Het gaat om genade: pas het toe en vertrouw dan alleen op God en de kracht van zijn genade.

Hoe beginnen? Wel organiseer begin 2011 een avond over genade. Ik ben beschikbaar als spreker, coach, procesbegeleider of eerst eens voor een avond met een presentatie en een diepgaand gesprek rond de kern van geloof en kerk. Het is genadeloos om de kerk af te schrijven en weg te lopen. Het is even genadeloos om het van kerkelijke structuren te verwachten.

De eigenlijke genadeslag moet ergens diep in mezelf plaatsvinden en me opnieuw de ogen openen, in verbondenheid met velen die zoeken, verlangen, geloven, bidden en lief willen hebben.